O cacique (A voapluma, Diario de Ferrol, 28/09/2000)

A preparación dunha conferencia sobre a Patagonia para a Cátedra Jorge Juan faime remexer en memorias vivas, e véxome nunha mañá de frío cruel a facer quilómetros cara á cordilleira andina.
Iamos a unha reserva india, onde un grupo de xente de pel cobriza e ollos riscados se foi recoller despois de séculos de pelexa cos estranxeiros colonizadores da terra das avestruces e os guanacos.
Baixar o vidro do coche para ventilar (o conductor prendía un cigarro coa cabicha do anterior) supuña chorar, e ficar aterecido.
Nun boliche deron indicación dos Pastos Blancos –que así se chama o lugar– uns gauchos de cara queimada. No seu falar “castilla” explicaron que o rancho do cacique non tiña perda: un xerador eólico marcaba o punto exacto na inmensidade parda.
Atopámolo: o muíño aerodinámico armaba un barullo espantador. Baixamos do coche e, contra o vento –oeste continuo– do Pacífico, escoado entre os vales, rexeado por neves, avanzamos ata a construcción de barro.
Ladraron os cans e abriu a porta un ancián pequeniño: un mapuche, palabra araucana que indica “xente da terra”.
Fíxonos pasar e logo falaba abertamente, mentres ofrecía infusión de yerba mate.
Mateando deu razón da fin: os “paisanos” íanse todos para os pueblos dos huincas, as mozas servían nas casas e volvían falando coma as amas brancas. Os nenos non escoitaban máis a fala india…
Nunha parede había un calendario cunha estampa da Virxe de Luján.
Con todo, o cacique insistiu: “moriré sin ser cristiano”.
Sería o derradeiro sinal de resistencia ao invasor.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 28/09/2000]

A Pailana (A voapluma, Diario de Ferrol, 27/09/2000)

Leo con detemento as esquelas mortuorias, por unha razón: cando a cultura de Galicia se esgota, absorbida por outras “superiores”, prodúcese un fenómeno de brillo final, como ocorre con tantas manifestacións de vida.
Falece un país de paisanos e van nacendo poucos nenos, que xa nunca serán do país, de veras, dabondo. Pero quedan os seus avós.
Cando estes morren, a consciencia colectiva maniféstase saíndo do oculto: algo así como se manifesta a dos indios kollas, que andan con Cristo na superficie, na igrexa do colonizador, e nas minas andinas e profundas adoran o demo maior.
Das minas da galeguidade, na hora derradeira e verdadeira, afloran os alcumes que fan a cultura propia.
Detéñase o lector paciente destas notas a voapluma nas necrolóxicas de calquera xornal e calquera xornada, e verá que ata o máis terrible, o que pertence ao que se debe negar, logo xorde como timbre de orgullo no camiño do Alén.
O morto pódese apelidar Otero, pero ser “do Outeiro”; ou ter sido bautizado como Juan e, sen embargo, identificarse como Xan na paréntese que acompaña o nome na única ocasión pública da súa existencia. Logo de morto é importante ser coxo ou capador, ou chosco, ou varredor…
Acabo de ler unha esquela que dá por terra con todos os principios do autoodio, ou vén demostrar que aquí hai máis nacionalismo que en ningures, mesmo con lóxica negativa.
Porque “pailán” é do último que un quixera ser; e acaban de dar terra (gloria haxa, coitada) a unha señora que se fixo chamar en letras de molde Pilar a Pailana.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 27/09/2000]

Brasil sorprendente

Brasil sempre sorprende, do Rio Grande do Sul ao Rio Grande do Norte, desde as pampas ao sertão. Brasil enteiro está hoxe nos medios de comunicación do mundo porque nel a corrupción é tan desmesurada coma as súas praderías, os seus desertos e as súas selvas. Un xuízo por corrupción fixo substituír a presidenta da República Federativa polo vicepresidente, que agora seica ninguén quere. Polas rúas de Natal repítense os letreiros: «Temer fora».

Na televisión hai canles que transmiten en directo as sesións parlamentarias. Nelas vese como se baten os representantes do pobo; acúsanse de abusos, de ilegalidade. Outras canles amosan protestas populares e confesións de políticos: sen axuda federal os estados non poden pagar os funcionarios; o Exército anda na rúa por temor a folgas da policía. Mais o país parece seguir funcionando: nos centros comerciais, enormes, rebole a xente; en calquera lugar faise música, báilase, bébese, estouran as gargalladas; as librerías teñen oferta de todo, a fartar. A universidade dá cursos especiais para rapaces superdotados que aínda andan no colexio, a cadaquén na materia que pida o seu talento. No entanto -¡oh, Brasil dos contrastes!-, cando cae a noite sobre a praia outros rapaces déitanse nun cartón a contar estrelas (e quizais a ulir vapores de cola).

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 15/01/2017.]

Confusións (A voapluma, Diario de Ferrol, 26/09/2000)

Mercé, en galego, e mercê en portugués ten algo de capricho porque, en teoría da lingua, debería ser mercede: o étimo (véxanse Fontinha e Corominas) é mercesmercedis, con acusativo mercedem. Iso daría en galego-portugués mercede, e en castelán merced.
Neste último caso así se cumpre e, se cadra, como a Igrexa impuxo o castelán para falar con Deus e a Virxe, o coñecido pazo de Neda é da Merced e non Mercé.
Cousas dos cregos… Pero o asunto é que nese lugar delicioso de confusións lingüísticas fun este día atopar un mariño (ilustrísimo señor por razón de emprego) víctima comigo de sinistra confusión, que paso a explicar:
Unha dama plebea, casada cun ancián, honorífico doutor e recente marqués, deu en facerme a guerra e inventou o seguinte:
Que eu andaba en -hipotética- conspiración republicana, por ser concuñado do xefe -hipotético- dos conspirados.
Mais a confusión era grande. Porque o oficial da Armada con quen conversaba eu na mariña do pazo da Mercé é José García Trevijano, irmán de Antonio. E, certamente, José está casado con Herminia, irmá de Manuela, casada con Alfredo, meu irmán.
Para máis confusión da confusa, dáse o caso de que, neste país de Herminias e Minuchas, o Alcalá que mal fora identificado é neto, fillo, irmán, xenro, cuñado, tío… de señoras que de tan clásica maneira se chaman.
E, a falar de cousas de familias grandes, vén sendo curioso que tanto José García Trevijano como quen isto escribe sexamos amigos de irmáns -distintos- de quen, ao parecer, tanto teme unha Terceira República.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 26/09/2000]

Listas de voda (A voapluma, Diario de Ferrol, 25/09/2000)

Logo dunha recente etapa de casamentos, teño fresco o costume de facer agasallos aos que contraen matrimonio.
Seica hai varias versións, pero imponse a “lista de voda”, algo a xeito de percorrido polas necesidades dos cónxuxes convertibles en regalos de distintos prezos, acomodables a cariños e compromisos dos convidados á celebración.
A verdade é que a tal lista de voda ten o seu de sinérxico e, se a elegancia se impón, mesmo fica a cousa para repetir o intento…
Vén isto a conto dunha das intervencións máis brillantes que vin facer a un técnico durante unha xornada de discusións a cerca do uso das novas tecnoloxías; e, aínda máis, está recente o inquérito que vén sinalar como no Impaís dos nosos amores o acceso á interrede global é cousa só da xente nova.
O caso a contar é que estabamos uns cantos compañeiros, enxeñeiros de telecomunicación, a falar para o público na Expoenter (feira ourensá das tecnoloxías da información e a comunicación) e xurdiu a verdade: as familias españolas aínda non se decataron de que o ordenador é a penas un electrodoméstico, hoxe imprescindible, se non queren ter fillos “analfabetos en Internet”.
E nestes falares foi cando interveu Xavier Calvo, mozo que non haberá moito que casou, pai dunha pequena de meses. O Calvo concluíu, rotundo:
-Este atraso telemático que temos non se ha de superar mentres nas listas de voda non apareza incluído o ordenador.
Tivemos que aplaudilo; e ficamos coa preocupación de cómo se ha resolver esa necesidade telemática nas “parellas de feito”.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 25/09/2000]

Estradiñas (A voapluma, Diario de Ferrol, 24/09/2000)

Da Coruña a Ourense e volta —volta ao pasado, a unha España con ilusións cativas, con ministros e estradas ao xeito da cativeza desarrollista.
A partir de Santiago, seguindo esa ruta, a estrada é un retorno aos tempos de Silva Muñoz (¿non se chamaba así o suxeito?), a pasos polo medio da vila —ás veces con semáforos, ás veces sen eles— e lentitudes paisanas, vacas, tractores, carrocetas.
Bandeira, Silleda, Lalín, Dozón… son nomes da penuria, das curvas, do asfalto mal coidado, dos perigos maiores —entre eles, o conductor nervioso que se empeña en adiantar e crea o accidente; ou o vello que salta sinais de “Stop” e liña continua e desgracia a quen anda correctamente.
Alto do San Martiño, no ermo, de moito coidado no inverno; a baixada despois, O Reino que fai imaxinar a Gloria con sarcasmo, Cazarrancas —¡que nome, señores!— e as continuas limitacións a 50 quilómetros por hora, velocidade franquista (nese traxecto hai dezaseis treitos limitados a 50 segundo Rafael Valcárcel, ourensán que fai empresa en Arteixo).
Exasperado, o visitante coruñés decide tomar outro camiño de volta, e faino por Chantada e Lugo imaxinando mellor estrada e un bo anaco de autovía.
Mais choca co martirio dun camiño antigo, asfaltado daquela maneira, cun anaco de pista eternamente inacabable en Taboada; e máis vilas que atravesar, salvo Chantada.
Valcárcel di que, na súa desesperación, fai Coruña-Ourense por Vigo, procurando a modernidade segura da fita de asfalto atlántica…
Non é de estrañar que a Galicia interior sexa un deserto.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 24/09/2000]