Falando yiddish (Place du Luxembourg, 29/10/2011)

Tempo de bufandas, nubes altas e anacos de ceo azul. A Rue Belliard ruxe, furiosa, costa abaixo, como furiosa ruxía costa arriba a Rue de la Loi. Vai un frío fino e o Manuel, vintecinco anos habitante de Bruxelas, comenta que cando os seus fillos eran pequeniños nevaba dabondo e usábanse zorras para arrastrar os nenos polos parques nevados. Aínda máis, todos os edificios antigos teñen no portal uns ocos cunha lamia de ferro para meter alí as botas e sacarlles a neve. Pero hai moito que non neva de verdade.
Place du Luxembourg. Carpas diante das cervexerías, e dentro delas fachos de gas. O punto de encontro é unha desas carpas; o destino, na Place Sainte Catherine, o Noordzee, onde se come de pé o mellor peixe de Bruxelas, e unhas ostras que entran de gloria con viño branco arxentino. A banda dos galegos vai para alá cunha romanesa e un grego: preto do Noordzee hai un workshop ao que teñen que asistir todos eles.
O paseo é longo, polo típico da Bruxelas que se mira desde os buses dos tours. A rexouba céntrase na Unión Desexada e Difícil. Os primeiros disparos van contra os ingleses, metidos a contrafío na UE: este día queimaban en Westminster bandeiras azuis con estreliñas; pero non se van “de Europa”, porque tiran ben proveito dela. Velaí as súas universidades encabezando o ranking de subvencións para investigación da Comisión Europea. A oficina de lobbying das universidades británicas, a UKRO, mantén en Bruxelas unha vintena de empregados.
– As españolas tiñan que se organizar –di a Nadia, a colega romanesa, que traballou nunha OTRI en Madrid.
– Xa se vai tentando algo. Velaí a alianza das universidades españolas que máis peso teñen na investigación. Son catro, de Madrid e Barcelona –responde o Manuel–. As galegas tiñan que facer alianza coas iberoamericanas, e montar unha oficina de representación conxunta en Bruxelas: nós somos a ponte entre Europa e a Iberoamérica, e temos unha diáspora científica poderosa.
Baixo o toldo do Noordzee, Mer du Nord (aquí todo bilingüe, pero de verdade, non como no Impaís inconsciente da súa proxección natural), a parola vira cara ao problema angustioso destes días: o euro. O Vassilis ten que aturar culpas, por grego; mais non se inmuta, e conta que en Grecia non paga impostos ninguén, comezando pola Santa Madre Igrexa Ortodoxa. Alá non houbo desamortización como en España (país que el coñece ben pois forma parte do seu traballo de “avaliador de avaliadores” na CE). Aínda máis, a lei grega di que non se pagan impostos polos edificios en canto non se dean rematado. Daquela fanse os proxectos para un número de andares e contrúense cun menos. Así se escapa á Facenda.
A Nadia conta algo semellante da Romanía: o Ceaucescu desconfiaba da Igrexa e confiscoulle as propiedades; pero a democracia devolveullas e os popes andan felices, libres de impostos.
– A Unión Europea só ten futuro con máis unión, e iso leva a máis unificación –redondea o Manuel, xurista, funcionario histórico da Comisión…
Espléndido o filetón de atún á prancha, riquísimos os lagostinos ao allo. Todos os rexoubantes pregúntanse en que diaño se falan a Merkel e o Sarkozy. Ninguén sabe. Faise logo chamada ao Chema, ferrolán dono de infinitos idiomas, intérprete. Informa que ambos loitadores en defensa da moeda común comparten algo de inglés mal falado. E o Vassilis, con sorna grega, lanza unha carga de profundidade que fai rebentar as gargalladas:
– Falando de diñeiro, enténdense en yiddish…
¡Oh, vella Europa: nada te une tanto como as túas divisións!

[Revista ECO, Place du Luxembourg, 29/10/2011]

Do 2010 ao 2011 (Place du Luxembourg, 29/12/2010)

O ano 2010 foise coma todos, a forza dunha volta máis da Boliña Azul arredor do astro que non vai durar máis que cinco mil millóns de anos… Foise, mais deixounos lembranzas propias de letra de tango: “Si habrá crisis, bronca y hambre…”. En Bruxelas, a Rue de la Loi viuse moitas veces invadida polas caravanas dos grandes xefes, dos primeiros ministros que viñan decidir como se resolve o problema xeral. Un día, na esquina coa Rue do Commerce, o Berlusconi dignouse a mirar os transeúntes por tras do vidro blindado: ten a pelica da cara máis estricada que o Julio Iglesias.
Os funcionarios da Comisión Europea –que tantos son– comezaron a dicir polas cervexerías da Place du Luxembourg que está en dúbida o que os atraeu, os induciu a facer oposición e a vivir na cidade grisalla: a seguranza dunha carreira ben paga e un retiro aínda mellor compensado… Algún esaxerado mesmo largou que a Unión Europea é unha quimera a piques de remate. Á procura de culpables do desastre logo se apunta co dedo aos ingleses, toupas dos ianquis, empeñados en que se fixese unha ampliación rápida para que os países do leste viñesen lastrar a Unión. “E por riba queren que se nos metan os turcos”.
Con todo, a cousa aínda funciona. Hai países serios na Unión: os protestantes, e algún no que os católicos romanos se contaxiaron dos luteranos. O norte é serio, mesmo a Gran Bretaña avarenta, sempre a pensar no do ut des. Con ver como se reparten as subvencións para proxectos de I+D abonda para entendermos que onde o analfabetismo era pecado, porque cumpría ler a Biblia en lingua nacional, medraron as sementes da ciencia e da técnica. Empresas e institucións do Norte presentan a concurso en Bruxelas propostas sólidas, e gañan. Se cadra non hai país europeo onde as manipulacións do diñeiro deixasen de afectar a economía, pero os que inventan e honran a quen se atreve a producir con calidade sofren unha crise amolecida; e ven luz á fin do túnel.
Eses van soster a Unión, e o euro. Detalle importante: os funcionarios do Sur, coñecedores dos fíos secretos, andan a sacar os aforros dos bancos dos seus países e metelos en “euros alemáns ou holandeses”, en entidades rexidas pola moral calvinista…
Cando se botou a andar a unión monetaria, houbo serias advertencias de que non ía funcionar porque faltaba certa unificación previa: a das regras de xogo do diñeiro en cada estado. Se non se xoga da mesma maneira, mal pode funcionar un sistema común.
Aínda así, decidiuse botar para diante, experimentar e corrixir no seu momento se fixer falta. E acabouse sabendo que –a seguir con letras de tango– “al mundo le falta un tornillo”: a globalidade levounos a que as quebras do sistema americano arrastrasen o sistema europeo. ¿Vai ser o 2011 o ano en que os inventores serios do euro dean gobernado aos que gozaban del facendo trapalladas de todo xénero?
Á capital administrativa da Unión Europea chegan fríos que veñen de lonxe, do oeste, do sur, do sueste e do sudoeste. Ao que máis se lle teme é ao do sudoeste: España asusta por varias razóns (Portugal non conta a peniñas).
España fai arrefecer o quartier européen porque nela vive xente de máis; e non só os de sempre senón os que viñeron hai pouco. En España non se inventa nada, non se produce máis que réditos de turismo e –xa minguadísimos– da construción. Cando comezou a invasión de inmigrantes había un dez por cento de parados, dos que moitos non querían choiar (Andalucía é un paradigma: peonás por unha banda e africanos explotados coma escravos por outra). Agora seica hai un vinte por cento de desempregados e sobran dous millóns e medio de inmigrantes que nunca van ter traballo. O sistema social español non se pode recuperar de ningunha maneira máis que por métodos nazis: expulsións masivas… ¿A onde?
A Europa produtiva treme pensando nos incontables de parados de España que non teñen formación máis que para traballos bastos, que non serven alén dos Perineos; e que nunca van marchar porque sempre vivirán mellor da caridade española que nas profundas miserias dos seus países de orixe.
¿Vai ser 2011 o ano do choque brutal coa realidade en España? ¿Vai poder aguantar a unión monetaria corenta e cinco millóns de incapaces de producir con xeito algo vendible? No país do tango pódense facer corralitos e cantas macanas lles peten aos que mandan na Casa Rosada porque alí non hai saúde pública universal e a xente non ten vergoña de achegarse á olla popular, pero en España iso non vale…
Desde a Praza de Luxemburgo, a tarde gris a reflectirse na vidreira descomunal do Parlamento, Galicia vese como un laboratorio de experimentación social para a ageing Europe, a Europa que envellece. A preocupación polo abandono do rural, a emigración da xente nova e a falta de nacementos ten no Finis Terrae dos romanos un campo de probas perfecto. Os grandes proxectos de sobrevivencia cunha pirámide de poboación invertida sen remedio pódense pór en prática no Impaís Levitante.
A Xunta de Galicia debería crear unha Consellería de Despoboamento que andase atenta a todos os topics que ofrece xa o Sétimo Programa Cadro de I+D en relación a disfuncións, discapacidades e doenzas da idade madura; e as liñas correspondentes no Oitavo. A xente nova que fique, apoucada e incapacitada para facer nenos, polo menos que vaia administrando o diñeiro da Comisión Europea para experimentar en propia carne social o que tanto interesa en Bruxelas. En Galicia floreceron as fábricas de conservas. Agora trunfa a industria de tanatoestética, cremacións e enterros.
¿Futuro para España? Que algún rapaz nacido nela ame tanto o bo vivir de Al-Ándalus como os musulmáns de alén Xibraltar; que se arrisque a ficar, a inventar e producir. Que non nos deixen volver á peseta os que renunciaron ao marco. E que o euro non perda o valor xurídico como calquera moeda pataqueira iberoamericana.
No entanto, na Unión –nórdica– que se expresa en Eurenglish o futuro ten nome de programa, Knowledge-based bio-economy (Bioeconomía baseada no coñecemento), e seica os luteranos andan empeñados en desenvolvelo. 2011 élles o ano de xuntaren forzas.

[Revista ECO, Place du Luxembourg, 29/12/2010]

Orghullosamente flamenghos (A voo de tecla, 28/09/2014)

Sabido é que hai unha Galicia Occidental, do Cantábrico ao Miño, que gheghea con distintas intensidades. Tamén nela danse dúas formas de seseo: a total, de Caión para o sur, e a final (rapás, chafarís, crus, etc.) do Arco Ártabro a Ortegal. É o normal; e saberán os filólogos cando deixou de sesear toda Galicia.
Mais centrémonos agora no ghegheo (tan raro coma o ceceo nunha Europa de falas seseantes). Fóra de Galicia, a xente volve gheghear en terras marítimas mil millas ao nordeste: nos Países Baixos. O neerlandés é lingua única de Estado na Holanda e alí gheghéase oficialmente sen interferencias doutro idioma; non así en Flandres, onde a fala tivo que loitar contra o francés “superior” no sistema diglósico belga.
Antes do francés, os flamengos sufriran o castelán como lingua dos amos; mais resistiron e mantivéronse no seu; con tal forza que confundiron os funcionarios jejeantes (con iota forte) do rei de España. Os flamengos gheghean orghullosamente, de xeito que pronuncian Bruggen como Brughen, polo que induciron aos españois a inventaren Brujas, neste caso sen ningunha relación con bruxerías pois Bruggen é o plural de “brug”, que quere dicir “ponte”. De non ser polo ghegheo flamengo, se cadra o nome español da belísima cidade dos canais e as pontes sería –con acerto– Puentes.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 28/09/2014]

De Israel á Patagonia (A voo de tecla, 23/07/2014)

De novo estourou a bomba de Gaza (toda a faixa de Gaza é unha bomba humana); o mundo viu como se matan dous grupos de persoas, que a si se chaman palestinos e israelís, e unha vella cavilación volveu á mente: con tanto sangue no ollo, se cadra, nunca vai ser posible a paz.
Outra cavilación é a demográfica: os israelís tentan someter un pobo que non deixa de crecer malia o castigo constante; e eles viven rodeados por nacións que non dan parado de medrar, en poboación e xenreira. Co tempo –cen anos máis ou menos– Israel, estado feble, metaestático, pode acabar engulido.
Se iso se pensa fóra de Israel, tamén se ha de pensar dentro. Os israelís, que fan nación coa Diáspora, logo han ter esquemas de perpetuación. Un deles forma parte dos mitos. Trátase do Plan Andinia: a creación dun espazo vital nas vastísimas terras baleiras da Patagonia, as mesmas que desde fins do século XIX soñaron colonizar moitos alemáns, e que acabaron sendo refuxio de xenocidas antisemitas despois de 1945 (no pináculo do mito, Hitler en Santa Cruz).
Mito ou non, xente viaxeira polos Andes do Sur testemuña a presenza de turistas cunha fala rara, bíblica. Abraiados, contemplan a inmensidade fértil –neve, auga, herbais– seica a lembraren o ermo mínimo polo que matan e se deixan matar, entre o Golán e o Mar Morto.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 23/07/2014]

O Gauchito Gil (A voo de tecla, 11/01/2014)

No máis áspero do ermo patagónico, entre outeiros de area nos que afloran fósiles mariños, vense bandeirolas e pequenas casetas vermellas anunciando a devoción do Gauchito Gil. Estraños petos de ánimas acubillan a imaxe dun gaucho case crucificado xunto a ofrendas dos peregrinos: botellas de viño e cigarros. O Gil —a facer milagres desde que salvou a vida do fillo do seu verdugo— era natural de Corrientes, no Nordeste, mais o seu culto chega 4.000 quilómetros ao Sur, e por toda Arxentina: este día xuntou máis de 200.000 devotos no santuario da súa terra.
Penetrando aínda máis polas “eternas paisaxes” patagónicas que descubrira Darwin, aparecen moreas de botellas de auga e casetiñas brancas. Son do culto á Defunta Correa, outra milagreira popular, que morreu de sede nos desertos de San Juan mais salvou a vida do fillo que mantiña ao peito.
O inmenso país austral ten un Sur no que os indíxenas foron varridos, mais un Norte cheo de mestizaxes que foron convertendo mitos das vellas culturas en devocións paralelas ao cristianismo. Se á Defunta Correa, ao Gauchito Gil e a San Lamuerte (do que era devoto Gil) lles sumamos Santa Evita, San Messi e San Bergoglio, quizais teñamos un perfil da Arxentina profunda, na que os mitos urbanos modernos van pasando do póster á figuriña de peto de ánimas.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 11/01/2014]

Andreu (non Artur) Mas (A voo de tecla, 30/12/2013)

Seica a base xermánica do inglés é o neerlandés. De aí, vendo en Bruxelas un edificio que se chama De Munt, un pensa en The Mint e traduce para o romance ibérico occidental como Casa da Moeda. Por se algunha dúbida ficase, o nome francés certifica o acerto: La Monnaie. Ora, non se refire tal nome ao uso actual do edificio, Palacio da Ópera, que acolle o afeccionado cos esplendores propios do tal xénero musical.
Un abonado aos palcos desa artística mansión é Joaquín Almunia, economista que na carreira política chegou a vicepresidente da Comisión Europea. Home atento aos coñecidos, non é raro atopalo a tomar o champán do “intermezzo” cun colega de sona mundial, profesor de Harvard e da Pompeu Fabra (e bo amigo dun galego, Henrique Sáez Ponte, de vulto entre os do gremio da Economía).
Calvo como Almunia, mais con bigote, Andreu Mas-Colell móvese por Bruxelas como peixe afouto en augas bravas: con ter sido secretario xeral do Consello Europeo de Investigación ben lle abondou para o “networking”. Almunia e Mas-Colell non falan só de sopranos e tenores, mais de Cataluña e Europa. Saben ben o que se din. Ambos economizan nas frases. Por iso Andreu (e non Artur) foi o que se atreveu a dicir que Cataluña –xeración máis, xeración menos– terá dereito a estrela propia no símbolo da Unión.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 30/12/2013]

Joyce reinterpretado (A voo de tecla, 29/12/2013)

“A Literatura está por cima das linguas” mais “O autor debe facer Literatura na lingua do pobo que lle deu substancia literaria”. Isto vén ao fío de que Galaxia publicou o Ulysses de James Joyce nunha redonda versión ao galego. Sen desprezo para as damas intervenientes nela, a quen isto escribe cómprelle falar de dous amigos de Bruxelas con pseudónimo literario: un moi coñecido, Xavier Queipo, e outro case descoñecido, Antón Vialle.
A Literatura está por cima das linguas, pero obriga a interpretar –non só a traducir– cando as distancias culturais son grandes. É certísimo que a alma do escritor descansa cando fai Literatura na lingua do seu pobo, mais ¿cal é a lingua da Irlanda? A inmensa maioría dos irlandeses son aglotas. Joyce non escolleu lingua, escribiu na súa, a do amo inglés.
Desde o inglés dos amos do mundo, catro galegos lanzáronse a interpretar o que hoxe lemos doadamente. Por dous asino aval: o Queipo traballa en inglés, é poeta oficial de Bruxelas e narrador galego de infinitos rexistros. O Vialle é intérprete de profesión; pasando polo inglés cando lle fai falta, interpreta desde e para portugués, castelán, francés, italiano, neerlandés, alemán, sueco e polaco… De novo vale dicir que “Galicia é a Diáspora”: coa achega dos expatriados, o galego faise lingua universal.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 29/12/2013]