Do exterior ao interior

O passado 21 de Julho foi apresentado o documentário Porta para o Exterior na Livraria Berbiriana da Cidade Velha da Corunha, belíssimo espaço de encontro para os que acreditamos firmemente no erradamente chamado reintegracionismo (pois deveria ser chamado simplesmente integracionismo). Houve visão do trabalho, aplausos para os que o fizeram e comentários de todo tipo.

Na minha condição de velho a quem se lhe deve perdoar tudo, falei e disse que há por volta de cinquenta e cinco anos que descobri uma língua negada aos que nascêramos espanhóis: o português; mas que a descoberta fora peculiar pois à minha mão chegavam então livros de aventuras da selva imensa do Brasil.

Também contei que em 72 fui trabalhar em Lisboa e ao pouco entrava em contato com o professor Manuel Rodrigues Lapa; e como, passando o tempo, tive a sorte impagável de receber lições tête-à-tête de Lapa, Carvalho e Guerra da Cal, a tríada de professores mais odiados pelo establishment espanholista da Galiza (no que incluo notórios “galeguistas”).

Assim foi, e com essa bagagem cheguei ao momento histórico da Lei de Normalización Lingüística e às guerras fratricidas que conduziram ao que mais me preocupa na atualidade. Volvendo ao documentário, admito que hoje há na Galiza um ambiente bom para a gente do geral aceitar o que eu já aceitei há onze lustros; um fato é a unanimidade do Parlamento Galego sobre a Iniciativa Legislativa Popular Valentín Paz Andrade. Qualquer galego minimamente viajado e lido reconhece que o português é um dialeto –com Estado (melhor dito, com estados)– do galego histórico, altamente rentável para adquirir conhecimento e fazer negócios.

Ora, para mim o problema quanto à confusão linguística no Impaís Galego neste momento não é tanto do ódio ao próprio e ao imediato (galego e português) como da dissolução do galego no castelhano de maneira que, com independência das grafias, o escrito não vá ser inteligível pelas pessoas às que os galegos universalistas se quiserem aproximar.

Tem-se argumentado com todo tipo de razões que o passo da grafia “demótica” (definição do professor Ricardo Carvalho) do galego à integradora dar-lhe-ia ao escrito uma projeção para além do Minho e dos mares. Carvalho e Guerra da Cal trabalharam nessa ideia (vejam-se as suas obras em destaque. Pense-se na versão dos poemas galegos de Rosalia feita por Guerra). Contrariamente, Rodrigues Lapa sempre me recomendou escrever com morfologia portuguesa e esquecer o galego salvo para “pérolas enriquecedoras” (todas elas, vozes abandonadas pelos portugueses; alguma, viva no Brasil).

Muito bem. Porta para o Exterior 300Mas o problema de verdade é que, graças aos média produzidos em Madrid, em toda Espanha impôs-se uma língua nova que penetrou no galego e está a dar cabo dele (como a RTP impôs em todo Portugal o lisboeta de vogais “engolidas” que não percebem os brasileiros).

Para mim, a batalha está em liberar o galego de excrecências do madrileno cheli antes de fazermos o ridículo de escrever (porque assim se pensaram) frases como “molava-me muitíssimo folhar com essa tia” ou “comeu-se o coco para baixar-se da web o programa”, ou “já tinha levado imenso curro para a casa”…

Nem cheli madrileno nem calão lisboeta (embora o calão surja de dentro do português). Nem aparência “asturiana” do galego nem morfologia portuguesa: “jeito” e “gesteira” sempre se escreveram assim em galego; “falaches” e “dei-che” são as formas galegas, “falaste” e “dei-te”, as portuguesas.

Como fazer? Proponho falar galego livre de gíria madrilena (e de formas exclusivamente portuguesas) e escrevê-lo com grafia etimológica; ou, então, falar e escrever em português normativo, talvez introduzindo nele galeguismos (sem esquecermos o escrito por Guerra da Cal: “Todo o galego está contido no português”).

Nos amistosos petiscos após a apresentação do documentário falou-se de ter conversas com a Administração Galega, as editoriais e os meios de comunicação para lhes mostrar o que se manifesta em Porta para o Exterior. Nesses encontros bem se lhes poderia pedir a políticos, editores e chefes dos média três esforços conjuntos: um em contra do madrileno (que está também a poluir o castelhano), outro para ensinar a grafia galega que desterrou a Lei de Normalização Linguística… como passo prévio, ambos, o de abrir a Galiza ao ensino do terceiro idioma europeu com maior projeção no mundo.

E termino com o comentário dum colega, professor em Aveiro mas nativo de terras de socalcos à beira do Douro: “Eu adoro ler romances dos autores galegos. Só que tanto xis chateia…”

O dito: para a solução do problema, quiçá fosse suficiente com galego em grafia histórica e boa vontade dos lusófonos (não conheço galego culto que se sinta chateado ao ler em português. Faça a outra parte –a portuguesa– um pequeno esforço… e todos amigos).

[Palavra comum – Artes de letras da lua nova, 28/07/2016]

Unha lingua transcontinental (A voo de tecla, 08/07/2013)

As páxinas de Opinión de La Voz son escenario contemplado en toda Galicia e –vía web– na Diáspora. Unha carta de Víctor Freixanes dirixida desde elas ao presidente da Academia produciu reaccións en cadea nas redes sociais telemáticas. Sendo tal carta un convite xeral, espero que sexan ben recibidas nesta sección as notas a seguir:
A cuestión do idioma en Galicia sempre amosou dúas posturas enfrontadas, a dos enxebristas e a dos mal chamados lusistas. Honradamente, ambas están cargadas de razóns para se defenderen; mais os personalismos fixeron imposíbel a paz. De feito, cando se chegou á Lei de Normalización Lingüística houbo feas rupturas.
Daquela, os que tiñamos vivencia nos mundos que falan portugués insistiamos na importancia de escoitar as voces dos profesores Carballo, Guerra e Lapa. (Guerra, o máis poético, mantiña que “todo o galego está contido no português”). As solucións gráficas que eles propuñan para o idioma non tocaban no vocabulario nin na morfoloxía. Conducían á súa historia natural (alén das imposicións castelanistas) e abrían camiño ao grande mundo galaico-luso-africano-asiático-americano.
Os enxebristas non previron que o galego fose un día converterse en vantaxe competitiva nos curricula dos traballadores pois desde el, ben aprendido, se entra doadamente na lingua dos negocios de Angola e Brasil. Por falta de ollo comercial, impuxeron a grafía “demótica” (cualificación de Ricardo Carballo) e o diferencialismo léxico. Pasaron trinta anos e a súa postura, seguida polos gobernos, non deixou abrir o galego ao mundo.
Ora, as Mil Primaveras de don Álvaro non son unha tolería de poeta, e –valla o exemplo– Mozambique espera por intelixencias galegas, donas da lingua franca dese país con dezaseis idiomas.
Os galeguistas hoxe están obrigados a venderen a utilidade do galego (coas súas peculiaridades) como lingua de proxección mundial; e a loitaren contra o neocastrapo que disolve a fala no dialecto madrileño coma pedriña de azucre no café.
Unha das primeiras medidas a tomar é a apertura á grafía histórica, coa súa propia fonética (Genjo pronunciado como “Shensho”, non “Khenkho”). Outra, o ensino do portugués: como insistia o profesor Manuel Rodrigues Lapa, “o português mais galego de todos”, o caso do idioma patrimonial de Galicia é diferente aos do éuscaro e o catalán. Non é unha fala illada no arquipélago lingüístico europeo. Está na orixe dunha cultura transcontinental.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 8/7/2013]

Os portugueses e o galego (A voo de tecla, 16/03/2008)

La Voz de Galicia vén de publicar unha interesante reportaxe sobre as ferias (e nalgún caso feiras) dos galegos en Portugal. Preguntados hostaleiros portugueses acerca da lingua en que prefiren que se lles fale, trunfa “o castelhano”. Segundo un entrevistado, porque, por exemplo, os portugueses confunden o xantar de aquén do Miño co “jantar” de alén. Seica prefiren oír “cena” en castelán, que significa “escena” en portugués: iso (¡oh, misterio das falas!) non induce a erro.
No miolo de respostas de tal guisa está o profundo complexo de inferioridade lingüística de boa parte dos portugueses, alimentado por unha perversa política nacionalista lisboeta. Todo o que vén do Norte chéiralles mal aos estremeños que impuxeron por vía administrativa a súa fala mestiza, tocada de mozárabe e árabe, impregnada de castelán. O Norte son as orixes; alí, na “Galiza” (que é a matriz) dicíase “leituga” mais cómpre dicir “alface”. O Norte asusta coa memoria da fala primixenia; e resulta moito máis interesante tentar o “portunhol” do que se mofan quen teñen por fala natural o castelán.
Contrasta con esta postura a dos portugueses cultos, e as de brasileiros e africanos coñecedores do galaico-portugués que une a galaico-lusofonía universal. Eses gozan co galego pois saben que “todo el está contido no portugués” segundo Guerra da Cal… É grande mágoa o se falar tanto de irmandade e eurorrexión en canto os gobernos nada fan por esclareceren para o pobo o que as elites intelectuais teñen tan claro.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 16/03/2008]

Letras e telecomunicacións (Caderno da vida, 16/05/2004)

Elviña, A Coruña; Tres Cantos, Madrid; As Lagoas, Vigo; rúa Nova, Compostela. A videoconferencia une catro puntos desde os que membros da Asociación de Enxeñeiros de Telecomunicación de Galicia ultiman detalles da festa do 17 de maio, Día Mundial das Telecomunicacións. Festa xa antiga, cada ano cun lema, este ano pregoa que as técnicas da información e a comunicación marcan o camiño cara ao desenvolvemento sostible do mundo.
Os enxeñeiros do etéreo saben que o cobre e a sílice, tan abundantes na Terra, e as ondas electromagnéticas, invisibles, intanxibles, veñen rompendo barreiras, encurtando distancias, reducindo tempos, desde que o telégrafo comezou a repenicar hai cento setenta anos. Pero, tamén, que a lóxica das máquinas electrónicas foi convertendo a producción de bens e servicios nalgo cada día máis barato, máis racional, menos dependente de tarefas que os humanos rexeitan. Os telemáticos (formando tribo, pois hoxe non hai telecomunicacións nin informática independentes) teñen a honra traballaren por un mundo mellor, que se aproxima a un paraíso de traballo limpo, intelectual, sen suores…
17 de maio, Día das Letras no impaís querido. Xornada festiva pola mala consciencia dun goberno que di crer no bilingüismo harmónico. Os enxeñeiros da microonda e o bit fan dous exercicios en relación ás Letras: o de imaxinaren como sería a creación literaria sen ordenadores nin redes, de volta ao papel e o chumbo; e o de reflexionaren como deberían ser as palabras correctas da súa profesión expresadas en galego.
No 17 de maio de 2004 anunciarán un diccionario de voces técnicas que impregnan a realidade cotiá totalmente, pois todo está tocado pola telemática. Van traballar nel; e non só para Galicia senón para o xeral dos países de fala latina. Queren vencer a tiranía do inglés en que todo se inventa. Quererían que o pobo entendese o seu esforzo; quixeran que políticos e empresarios os acompañasen: para, entre todos, faceren país.

[La Voz de Galicia, Caderno da vida, 16/05/2004]

Despolítica lingüística (Caderno da vida, 04/01/2004)

Seminario de “cooperação digital”. Luz tenue, ordenador, proxector e pantalla. Persoal atento ao que acontece en materia de comercio electrónico nas dúas bandas do Miño recruzado por pontes físicas e telemáticas. Cada comunicante exprésase na lingua que lle é máis doada. E, ao final, o comentario recorrente dun dos anfitrións miñotos: “Quando vocês falam galego correctamente, soa mesmo portugués”. Despois, tratando de como entregar os textos para a súa publicación, segundo comentario: “É pena o da vossa grafia. Tanto “xis” é pesadote”.
Galicia segue sen atopar o seu lugar no concerto das linguas. Aumenta a relación entre a “Região Norte” (como manda chamar Lisboa) e a “Región Noroeste” (que mandaba chamar Madrid), mais as costas seguen viradas e o destino parece fatal: portugués normativo ao sur e castelán arrolador ao norte. O Miño, unha fronteira lingüística…
A Academia Galega vén de publicar a nova normativa, pero esqueceu resolver o problema do “xis” que molesta o ollo do lector portugués. A norma que se impuxo por medo á escolarización en castelán (a cousa é do Rexurdimento) empobrece o galego e dificulta a intelección dos portugueses cando o ven escrito. ¿Por que non escribir “jeito” e pronunciar “xeito”?
¿Por que non enfrontar globalmente a realidade da lingua? Porque dá medo: Galicia afíxose a ser colonia e xa malamente admite unha fala “regional”, que ameazaría con transformarse en lingua supranacional a penas cun pequeno esforzo escolar.
No Impaís rendido non queda nin sequera vontade de comerciar doadamente, veciñalmente. Non se quere usar o idioma patrimonial para establecer relacións de negocio. Nin se chega a pensar nunha forma de diglosia consciente e productiva: a de converter o castelán agalegado en fala doméstica mentres o galego culto pasa a ser idioma de relación internacional.
Non se pensa niso porque non hai política de futuro. En Galicia hoxe mandan cautela e resignación: a despolítica lingüística.

[La Voz de Galicia, Caderno da vida, 04/01/2004]

A débeda portuguesa

O aviso de peche da Libraría Couceiro na praza do Libro coruñesa trae doadamente un comentario sobre a relación -asimétrica- entre as literaturas de aquén e alén do Miño: a familia Couceiro distinguiuse pola teimosía en ofrecer libro portugués xunto do galego, sen que coñezamos reciprocidade semellante tan sequera no «Norte de Portugal» (que así chaman desde Lisboa con receo de lembraren onde fica a orixe de todo).

Infelizmente, a clase política galega non é lectora de obra en portugués: fixo historia o caso -contado por Xesús Couceiro- do alcalde famoso que, ao ver O Péndulo de Foucault en versión portuguesa nunha feira, anunciou que o compraría cando estivese «en cristiano».

Ora, a intelectualidade galega sempre foi lusolectora, e desde hai décadas ten as tendas de Couceiro como templos de frecuente visita.

Por contra, malia esforzos coma os de Rodrigues Lapa e Sá da Costa, a grande maioría dos portugueses cultos ignoran (¿por temeren recoñecelo?) que «todo o galego está contido no portugués», como mantiña Guerra da Cal. Peor para eles -diriamos con desdén- pois xa se interesan por nós os brasileiros. Mais tampouco é así: a ignorancia non honra a quen non saben, por exemplo, de Cunqueiro ou Darío Xohán Cabana (bos lectores de Camões e Eça). Teñen connosco unha grande débeda.

[La Voz de Galicia, 19/03/2014]

De volta nun tempo feliz

Hoxe estiven no Instituto Concepción Arenal de Ferrol, onde entrei a aprender a ler ben en 1954 e de onde saín bacharel en 1964.
A razón da visita, durante o recreo das 12, foi darlle á miña neta Irene un libro para unha profesora, e brevemente volvín a un tempo feliz.
Porque o noso, o das grandes miserias, o da España na que un ministro se atreveu a dicir que “a ningún español” se le puede negar el derecho de emigrar”, foi un tempo en que soubemos espremer a felicidade que escaseaba.
Entrar no meu “insti”, ver aquelas escaleiras de subida ás aulas e trasladarme á paisaxe de ‘A nosa cinza’ foi todo un. Nun instante xa estaba eu na aula de Literatura, con aquel catedrático que nos falabas das eroticidades de san Juan de la Cruz, ou co de Matemáticas, que disparaba anacos de xiz aos que se durmían mentres el integraba ou derivaba no encerado.
Mil veces me terán preguntado quen é quen dos personaxes de ‘A nosa cinza’; outras mil me terei rido dos que se atribuíran a si mesmos a condición de personaxes.
Non. Nesas “Memorias dun neno burgués” ninguén é exactamente persoa real con nome mudado. Son arquetipos os que circulan polos espazos reais do I.N.E.M. Concepción Arenal nun treito da Historia de España que vai entre a autarquía furibunda e o “dasarrollismo” da apertura…
Os rapaces que corrían e berraban diante de min hoxe son netos deses arquetipos, e deles poderían saír novos arquetipos de sesenta anos despois.
Non sei se a Irene andará a gardar na memoria o que lle dea para unha nova ‘A nosa cinza’. Quizais a música, o violín por máis detalle, sexa o que lle leve as mentes. Mais estou seguro de que no ano 2070 seguirá marcada polo que viviu, tan vivamente, no centro de formación que nos une…
Por certo, que vai saír a edición número 17 de ‘A nosa cinza’; e falo das legais, porque nunca saberemos cantas edicións ilegais houbo.
Moi agradecido, querido “insti” pola inspiración.