Ao director (A voapluma, Diario de Ferrol, 21/09/2000)

Unha das características propias do impaís hoxe chamado Galicia (antes “provincias del Noroeste”) é a situación colonial dos medios de comunicación.
Madrid e o nacionalismo españoleiro, estepario, chosco, mandan no audiovisual e gañan peso no escrito. Con todo é nos medios de letra e foto onde aínda colle o punto de vista galego, mesmo expresado -¿gratuitamente?- en castelán colonizador.
Por veces preguntámonos que acontecería se todos os xornais galegos escribisen todo en galego: ¿compraría a xente só os xornais made in Madrid?
Probablemente non, porque lle falarían do seu. Funcionarían como factor de narrowcast fronte ao broadcast. A intensidade informativa vencería…
O fenómeno de maior transcendencia a suceder entre nós é o da integración co norte portugués, asunto que afecta a toda Galicia, ata o último recuncho Cantábrico. E pouco espacio é o que os xornais galegos lle dedican, cando non o fan con visións tópicas, por veces demostrativas de que os redactores de novas galaico-miñoto-trasmontanas saben ben pouco de alá.
Por exemplo: iso de mostrar as mudanzas de ministros no goberno de Guterres como un desastre para o Eixo Atlántico indica que aos que escriben lles falta coñecemento de canto se coce por tras, de quen ficou no consello en Lisboa e de quen entrou de novo nas secretarías de Estado.
En fin: a metade da poboación e do PIB de Portugal están no “Norte”. Porto fica a 350 quilómetros de Ferrol. Madrid sempre estará a 610, cun deserto socio-tecnolóxico polo medio.
Por favor, abramos os ollos.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 21/09/2000]

A bandeira nacional da Gallaecia

Palavra comum é uma publicação dirigida a fazermos comum um espaço de cultura, além de fronteiras artificiais. Permita-se-me logo recuperar para ela uma nota vivencial que junta tudo em termos de vida, do que se faz vivendo: comer, viajar, falar, sonhar com as pálpebras fechadas ou abertas.
Há mais de sete anos que a escrevi a gentil demanda do Eixo Atlântico, conformado pelas principais cidades da euro-região Galiza-Norte de Portugal. E ainda vale, como valerá, porque as circunstâncias essenciais não mudaram.
Contudo, já fecharam três negócios que juntavam galegos e portugueses na capital da União Europeia: o restaurante Madredeus, a butique Gallaecia de delikatessen galegas e a vizinha livraria Orfeu. C’est la vie…

Bruxelas, Janeiro de 2008, Rue des deux Eglises, restaurantezinho de cuisine portugaise. Sentam à mesa dois amigos, um deles criado entre Ferrol e Pontedeume; o outro, entre a Foz do Douro e o Porto. Vêm de ver uma magnífica exposição em Bozar sobre as descobertas do mundo e a participação portuguesa nelas. A conversa, geográfica, segue por cima de bom vinho e melhor bacalhau.
O empregado entra nela, prudente e distante ante a sabedoria que mostram aqueles “doutores”, muito viajados, e, quando se dão conta, os três estão a falar de grelos, da saudade pelos grelos. O empregado confessa que, por vezes, sem perguntar muito de onde vieram, consegue grelos na loja de legumes dum marroquino. Também se fala duma loja já clássica em Bruxelas, de clássico nome, Gallaecia, onde nunca faltam grelos em lata, preparados para matarem morrinhas estomacais.
A seguir, os amigos vão traçando o mapa do mundo onde os grelos existem para definirem país: o Ocidente asturiano, o Berço, a Sanábria, Galiza, Trás-os-Montes, o Minho, o Douro, terras ainda além do Douro. E às famosas folhas do nabo juntam peixes: principalmente bacalhau e pescada.
O da Ferrolterra lembra tempos de estudante em Madrid e recorda um túnel da estrada geral da Castela, em Vilafranca do Berço. Esse túnel, perto da entrada á Galiza oficial, era chamado “a Cortina de Grelos” quando a Europa, agora unida, estava dividida pela Cortina de Ferro.
O da Foz do Douro põe cara de transcendência para pronunciar uma frase portuguesíssima:
– Quanto português terá morrido no Japão ou na Índia a sonhar com um prato de pescada com grelos!
E o seu colega, para assombro do empregado, define, rotundo:
– A pescada com grelos é a bandeira nacional das terras que formaram a antiga Gallaecia…
Em Bruxelas constituiu-se uma “associação cultural galaico-portuguesa” de nome que não deixa lugar a dúvidas: Couto Mixto.
Da capital da União Europeia vê-se a Europa formada pelas suas regiões naturais, e pelas euro-regiões que superam as fronteiras felizmente derrubadas. Entre estas, como exemplo de esperança numa União frutífera, contempla-se a que formam o Norte de Portugal e a Galiza: terras coloridas dum verde tenro e fresco como o do legume da historieta bruxelense, abertas ao longo duma delgada raia imaginária que o Couto Mixto alargou durante séculos.
Essa euro-região está duramente marcada pelo clima e a geologia, pela geografia, pelo vinho claro e o granito escuro dos espigueiros e os paços, pela genética e a toponímia, pelas sardinhas e o polvo; por uma maneira de trabalhar calada e rija que forma parte da epopeia ibero-americana; pela fala que se fez língua portuguesa caminho do Sul e a partir de Lisboa ganhou quatro continentes.
A união das gentes entre a Ribeira atlântica do Douro e a Marinha cantábrica de Lugo é tão natural como o nevoeiro que às vezes cobre o Finis Terrae europeu e traz confusões às mentes. O seu fado comum –apesar das névoas– é viverem em rede, em contínuo movimento sobre estradas de grande capacidade e caminhos-de-ferro de alta velocidade, a fazerem negócios e cultura.
A partir do Eixo Atlántico que lhes dá comum ilusão, vai-se desenvolvendo a malha que lhes dá coesão. Naturalmente…

[Palavra comum – Artes de letras da lua nova, 24/06/2015]

Ollo aos polacos (Place du Luxembourg, 26/02/2011)

En mañá de sábado a Place du Luxembourg está baleira. Baleiro o Parlamento, vidro gris espellando o gris do ceo, os taxistas da praza sonequean. Camiño do metro de Malbeek vense caras afectadas pola resaca en ringleira para o autobús do aeroporto.
Véndoas, repítese un pensamento dos galegos de Bruxelas: do centro da cidade ao grande aeroporto que a conecta con todo o mundo, media hora de bus e 4 euros; por non falarmos de tren, máis caro pero máis rápido. En Bélxica (mídanse poboación e PIB) só hai dous aeroportos, o de Zaventem e o “pequeno” de Charleroi, o dos voos para estudantes (que visitan Europa enteira por uns cantos euros).
En Galicia hai tres aeroportuchos en uso a pé dunha autoestrada. Non hai liñas de tren nin de bus para poder ir doadamente a todos eles. E van ampliar Alvedro, mentres continúan as obras faraónicas do Ave insostible, que agora queren tunelizar baixo Ourense…
Paseando pola Forêt de Soigne convérsase de todo. O primeiro é que Alemaña xa presentou á Comisión Europea as súas esixencias para o Oitavo Programa Cadro de Investigación e Innovación. Na lista de peticións interviñeron os länders ao unísono para que o Estado Alemán poida defender unha postura conxunta no Consello da Unión.
Polos camiños do bosque pasan xinetes en cabalos altos e ciclistas cheos de lama. España é un desastre, un esperpento de protorrepública federal monárquica. Úrxelle unha racionalización do sistema administrativo. A administración central deberíase adaptar á da Comisión Europea: os ministerios habían ser reflexo das comisarías. Baixando un nivel administrativo, as consellerías das comunidades autónomas terían que estar estruturadas copiando os ministerios, e así ata as direccións xerais.
Desa maneira, habería un ministerio de Investigación e Innovación, e, en cada comunidade, unha consellería ocupada no mesmo. Daquela, no momento de consulta pública da CE sobre necesidades e propostas para a Innovation Union (como se chama en Eurenglish), as respostas poderíanse canalizar debidamente.
En fin, España fica moi lonxe da Forêt de Soigne coas súas árbores magníficas e insípidas, os seus paxaros escasos e os excursionistas preparados como se fosen escalar o Aconcagua. España non ten solución –conclúese– e toca rexouba sobre o mundo.
O do norte de África vai ser unha avalancha insoportable para o Continente Envellecido. África enteira vaise envorcar en Europa: é a vinganza histórica. Os europeos de séculos pasados entendían África como un cazadoiro de escravos, unha mina xeral. Velaí o museo de África de Tervueren…
Fin de paseo. Silencio e canseira no metro. De Malbeek á Place du Luxembourg, poucas palabras, cadaquén a remoer o dito na forêt. Cervexas cun sol pálido sobre o Parlamento. Algún rapaz sonolento con bolsas de supermercado. A reuxouba anímase con queixo e mostaza: ¿e Israel? ¿Que pinta Israel nestas guerras de liberación na súa veciñanza?
Seica os xudeus están “tocados”. Andaron nas trapalladas financeiras que deron lugar á crise americana e iso non se lles perdoa. Agora vese o poder dos outros polacos, os católicos, espallados polo mundo. Polonia acollera moito xudeu cando era un grande reino, moi liberal. Despois chegaron as particións, o antisemitismo, os nazis brutais. Os xudeus polacos fixeron as Américas desde hai séculos; e tocaron poder. Pero estragaron o que tiñan. Os católicos tamén se foron, pero aumentaron o poder da súa diáspora. E agora invaden Bruxelas. Olliño con eles: se falan polaco, logo aprenden calquera idioma.
Unha raiola aínda marca outras esperanzas: os galegos son coma os polacos, moitos menos pero coa inmensa vantaxe de seren naturalmente europeos e iberoamericanos. Desde a Place du Luxembourg parece claro. Desde a do Obradoiro, se cadra, non: en Santiago só se soña co Ave a Madrid, non con catro voos ao día de Lavacolla a Zaventem, ou mesmo a Charleroi.

[Revista ECO, Place du Luxembourg, 26/02/2011]

Caixa do Retorno (A voo de tecla, 20/09/2011)

Londres, comezos do outono. Á porta do “Tube” (o metro) dous morenos poderosos con chaleco reflectinte impiden que a masa se atropele escaleiras abaixo. Á espera de permiso para baixar, unha rapaza e o seu protector –o mozo, claramente– falan galego. A presión dos demais, que falan inglés e linguas asiáticas, induce a intimar con eles. Son unha informática e un biólogo. Xa andaron por Francia e Luxemburgo. Agora teñen bos traballos aquí e van ver se “estabilizan a relación”.
A conversa continúa no vagón e unha referencia a Bruxelas solta a voz da rapaza: “C’est dur de mourir au printemps”. Como canta Jacques Brel –di–, é duro morrer en primavera, e eles “morreron” mozos. Poética, rosaliana, refírese á emigración da mocidade galega: unha cousa é saír de bolseiro e outra saber que non se pode volver. Ela é de Narón; el, de Vilagarcía. Ela adora as praias da Ferrolterra; el tiña teima de traballar nunha empresa de viño arousá. Baila unha auga de saudade nos ollos de ambos cando descenden á plataforma…
Nun seminario sobre I+D en Victoria Street salientan as dificultades de competir con coreanos e chineses: teñen unhas políticas potentes de recuperación de cerebros; saben que cómpre inventar e facer produtos de calidade. Fálase de “rexións de coñecemento”, de especialización rexional. Un galego de Barcelona teoriza á parte: o novo sistema financeiro galego debe apostar pola interconexión e a captación da diáspora intelectual. O que ficou da caixa única ten que ser “A Caixa do Retorno”.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 20/09/2011]

Galicia con neopreno (A voo de tecla, 16/08/2011)

O Impaís (Galicia ou Galiza) ten, entre outras condicións máxicas, a das praias: centos delas que o bañista contempla ilusionado ata que mete o pé na auga. Daquela sente a realidade, tan semellante á dun país lonxincuo cunha illa marabillosa, Nueva Galicia. Mais xa se sabe: marisco ou auga quente. Mariscos famosos, os de Galicia e Chile.
A praia ten moito de exhibición e moda (xa o Andrés do Barro nos deixou unha canción lindísima, “Corpiño xeitoso”), e chama a atención que os deseñadores galegos aínda non se metesen a traballar co neopreno. Porque o neopreno é a segunda pel que nos permite bañarnos sen sufrirmos un choque traumático nas augas apetecibles.
O bendito neopreno foi primeiramente unha cara necesidade para mergulladores e percebeiros; despois, coa popularización do “surfing”, veu baixando de prezos. Hoxe está ao alcance de economías domésticas, e, de feito, abonda ir –por exemplo– á praia belísima (con auga friísima) de Beo de Malpica para ver grupos de adolescentes xogando “ao tsunami” envoltos no material prodixioso. O profesor Ángel Carracedo, alén do ADN, sabe moito de mergullo e asegura que un traxe groso mesmo lle fai “suar” tras media hora vendo fondos submarinos.
Unha campaña turística baixo o lema de “Galicia con neopreno” aumentaría enormemente a presenza de foráneos e alongaría a temporada de baños –e ingresos– á beiramar. En tempos de “economía da excelencia” cumpría que o país se convertese nun referente: moda funcional para baño, “surf” e mergullo.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 16/08/2011]

Trens e carabelas. O “Foguetão” (A voo de tecla, 15/07/2011)

Cando Portugal aínda non era “um país europeu” senón “um sonho de caravelas” (en palabras do Marcelo Caetano), había un tren “rapidíssimo” do Porto a Lisboa ao que chamaban “Foguetão”. Nel, a velocidade de foguete portugués, víanse pasar as paisaxes amables da transición entre a Gallaecia e a Lusitania. O malo daquela era chegar –non poñamos máis lonxe– de Vigo ao Porto. E de Ferrol ao Porto sería xesta comparable á das descubertas da Asia por obra dos grandes mariños portugueses.
Pasaron décadas, Portugal converteuse no que sempre fora por dereito, un país europeo, entramos todos na Unión, desapareceron raias secas e húmidas, mais a cousa pouco mudou: sobre o Miño unha ponte histórica e un “comboio” prehistórico. Seica ninguén pensou nun servizo alternativo ao da vía férrea cando a autoestrada é continua entre Ferrol e Lisboa, eurorrexión polo medio.
Nestes días pecha o servizo do trenciño transmiñoto e dáse por seguro que os proxectos de alta velocidade ficaron para despois dunha crise económica á que non se lle ve saída. Entón láianse empresarios e rexedores municipais. E xorde novamente a cuestión de fondo: Lisboa-Porto-Santiago.
O nacionalismo portugués teme o eixo Porto-Santiago. O mapa do European Metropolitan Network Institute marca en azul escuro a mancha urbana continua do Eixo Atlántico. Lisboa fica fóra dela, é unha illa. A capital teme, logo, a profecía bufa de Fernando Venâncio en “El-Rei no Porto”… e a miseria dos tempos trae bos ventos ao “sonho de caravelas”.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 15/07/2011]

Autoestradas desunidas

Xusto antes do «baleiro de agosto», o director de Redes Emerxentes da Comisión Europea, Mário Campolargo, visitou a Universidade da Coruña. A seguir houbo retribución de visita da UDC a Aveiro, terra de Campolargo. El viaxara desde Bruxelas á Gallaecia en coche; a viaxe da Coruña a Aveiro produciuse da mesma maneira. Entre conversas de traballo xurdiron anécdotas sobre autoestradas de pago ao longo de Francia, España e Portugal.

Os intervenientes nos encontros da Coruña e Aveiro foron profesionais das TIC. Falouse de «territorios intelixentes» e da «interrede das cousas» dentro do programa Horizonte 2020 da Unión Europea: camiñamos cara a un mundo de persoas e cousas sempre comunicadas por medio de sensores e a Internet. Obxectivo «vital» da UE é que calquera experimento de ligazón telemática sexa replicable en calquera zona da Europa unida. Por iso na rentrée é chocante que a Xustiza portuguesa ande atrás de usuarios españois das autoestradas, maioritariamente galegos.

Imponse logo unha proposta de proxecto de innovación con base, polo menos, nas dúas bandas do Miño: o pago telemático común nas autoestradas da eurorrexión. Se non formos capaces de resolver un litixio fronteirizo entre «irmáns de ADN», malamente imos conseguir que a Unión Europea sexa efectiva do Finis Terrae á Ucraína.

[La Voz de Galicia, A voo de tecla, 18/09/2014]