A Pailana (A voapluma, Diario de Ferrol, 27/09/2000)

Leo con detemento as esquelas mortuorias, por unha razón: cando a cultura de Galicia se esgota, absorbida por outras “superiores”, prodúcese un fenómeno de brillo final, como ocorre con tantas manifestacións de vida.
Falece un país de paisanos e van nacendo poucos nenos, que xa nunca serán do país, de veras, dabondo. Pero quedan os seus avós.
Cando estes morren, a consciencia colectiva maniféstase saíndo do oculto: algo así como se manifesta a dos indios kollas, que andan con Cristo na superficie, na igrexa do colonizador, e nas minas andinas e profundas adoran o demo maior.
Das minas da galeguidade, na hora derradeira e verdadeira, afloran os alcumes que fan a cultura propia.
Detéñase o lector paciente destas notas a voapluma nas necrolóxicas de calquera xornal e calquera xornada, e verá que ata o máis terrible, o que pertence ao que se debe negar, logo xorde como timbre de orgullo no camiño do Alén.
O morto pódese apelidar Otero, pero ser “do Outeiro”; ou ter sido bautizado como Juan e, sen embargo, identificarse como Xan na paréntese que acompaña o nome na única ocasión pública da súa existencia. Logo de morto é importante ser coxo ou capador, ou chosco, ou varredor…
Acabo de ler unha esquela que dá por terra con todos os principios do autoodio, ou vén demostrar que aquí hai máis nacionalismo que en ningures, mesmo con lóxica negativa.
Porque “pailán” é do último que un quixera ser; e acaban de dar terra (gloria haxa, coitada) a unha señora que se fixo chamar en letras de molde Pilar a Pailana.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 27/09/2000]

Máis cartas (A voapluma, Diario de Ferrol, 14/09/2000)

A seguinte carta que escollo (e gracias a todos os que escriben) é de Ibis Villar Mirabal: Ibis, capricho exipcio; Villar, castelanización de Vilar; Mirabal, erro gráfico (Miraval en orixe galega). ¿Errada especulación?
Amiga Ibis: moitas gracias por teres lido A nosa cinza tantas veces como para te sentires protagonista (¿a Miluca, quizais?). Esa adolescencia foi a nosa patria, e nela fomos felices…
Respondes á columna titulada No Sergas como profesional da Medicina, do Servicio Galego de Saúde. Dis que non estás de acordo comigo na visión de efectividade que tirei da miña última visita ao ambulatorio coruñés de San Xosé. E entras en interioridades de funcionamento porque, se cadra, eu non fun capaz de enfocar ben a nota.
Quixen que o superficial nela fose o que a ti tanto che importa; e o de máis calado, aquilo que me obsesiona: o estrago da fala, que leva os galegos a necesitaren de terapia colectiva.
Non é con “cursos de iniciación ao galego” como se cura o andazo. Valerán se cadra para a difusión de novelas primorosas. Pero non conseguen un cambio de actitude da xente.
Os galegos non son un pobo incapacitado, improductivo, porque co leite materno xa lles chega o odio ao seu, ao máis definitorio, ao que os marca a ferro e lume na toponimia e nos apelidos.
Nada máis atroz (maniféstense os psiquiatras) que a renuncia ao propio por vergoña. E velaí o que sentín, unha vez máis, no ambulatorio de Riazor: a doenza mental, colectiva, na expresión de quen tan correctamente -en castelán imitado- me tratou.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 14/09/2000]

Rajo (A voapluma, Diario de Ferrol, 06/09/2000)

Os feitos acontecen nun mesón coruñés, na contorna da praza de María Pita.
O mesón ten un nome rotundamente galego, e presenta unha lista de “tapas e racións” típica deste impaís da fartura, vinganza histórica das fames que Domingos García Sabell cualificou de “distrofia”. Na lista aparece o RAXO.
Entra un grupo de persoas novas e senta nunha mesa longa. O patrón do negocio achégase a elas e ofrece o que ten. Fan pedido os clientes e no cruce de palabras entre todos obsérvase que un dos que piden fala de rajo, con esaxerada pronuncia castelá; ao punto de que outro dos convivas lle chama a atención con sorna: “Si sigues diciendo rajo, yo voy a pedir joubas”.
Corre unha gargalladiña arredor da mesa pero non se disolve a tensión. O do rajo tenta xustificarse: “Es que a mí me educaron en castellano y no tengo por qué pronunciar en gallego. A mí no se me puede imponer lo que no es mío”…
Na mesa próxima hai dous profesores de universidade, pertencentes a unha xeración de fracasados, convencidos de que Galicia non foi capaz de superar a maldición familiar –o autodesprezo– por medio da educación nos colexios.
“Que desgracia –di un deles–. ¿Como pode haber alguén tan pailán e tan parvo? Se o tipo chega a ser educado en castelán, teríalle que dicir ao taberneiro algo que o home non entende.
“¿O que?”, pregunta o outro.
“Magro de cerdo adobado”, define o traductor.
“Manda truco: eu tampouco o entendería. E sonche catedrático”.
“Pero galego: tatexo de condición”…
E un silencio frío cae sobre as cervexas dos profesores.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 06/09/2000]

No Sergas (A voapluma, Diario de Ferrol, 23/08/2000)

O ambulatorio coruñés de San Xosé é para min unha referencia de vintecinco anos: alí me atendeu o médico de cabeceira e mais, nos tempos da electromedicina, fixen diferentes traballos.
Había moito que non aparecera por ese centro sanitario e lembrábao como algo agrisallado, escuro, lento no burocrático.
Pero desta volta todo foi diferente: o día anterior pedín cita. Cheguei ao fío da hora e vinme nun ambiente de pisos relucentes, aceiros vistosos, xanelas amplas, madeiras vernizadas, luz e eficacia.
Déronme un número, sentei nunha sala e comprobei que en dúas paredes enfrontadas había un dispositivo electrónico a casar números de cliente e consulta.
Tentei repasar a miña axenda de traballo para o día mais a penas tiven vagar para facelo, porque logo se producía a coincidencia de números que me afectaba.
Entrei na consulta, expliquei as miñas necesidades e a médica que me atendeu fíxoo expeditivamente. A vella Seguridade Social cambiara de mans e velaí a eficiencia do sistema: isto era cousa da Administración Galega…
Só me ficou unha queixa: malia os sonoros apelidos galegos das persoas que me atenderon, estas non me respondían na lingua patrimonial.
A diglossia tremens é o maior mal de Galicia: o autodesprezo leva o país á destrucción. Sendo un problema de saúde mental colectiva, quizais o Consello da Xunta debería pensar en mudar de departamento a política lingüística.
Sanidade, que tan ben manexa o Sergas, podería asumir a cuestión. Comezando por dar exemplo desde mostradores e mesas de consulta.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 23/08/2000]

Para nada (A voapluma, Diario de Ferrol, 25/07/2000)

25 de xullo do 2000: todos galeguistas por un día.
25 de xullo: no que vai de ano xa arderon 100.000 hectáreas; xa morreron 10.000 vellos que pensaban en galego e naceron 5.000 nenos aos que pais e avós negan a lingua patrimonial; xa emigraron 1.000 titulados superiores a Madrid, e 1.000 obreiros a Canarias; xa se celebraron 250 festas parroquiais sen que os cregos pronunciasen unha palabra en galego.
25 de xullo, a 25 anos da agonía do franquismo: despois de que Alfonso Rivas se convertese legalmente en Afonso Ribas, os concienciados seguen sen dar exemplo: Blanco non pasa a Branco, Puente a Ponte, Otero a Outeiro, Montero a Monteiro… e nada de conciencia chega aos Seijo, Queijo, Giadanes, Galiñanes, Dorrio, Dávila
25 de xullo, fin das rebaixas: El Corte Inglés pon letreiros con castelanismo (“si” por “se”) pero non fala galego: aí finda a súa boa vontade. Os colonizadores masivos negan para todo a lingua indíxena. Os creadores de galeguidade en moda quixeran falar inglés, e algún oculta un eufónico apelido galego tras de algo que soa mal no italiano que imita.
25 de xullo, despois de 20 anos de autonomización o dial da radio demostra que non estamos en Galicia: Butanito, Luis del Olmo, Ana Torroja, Miguel Bosé… Todo é cadea foránea. E alá, nos altos de San Marcos da CRTVG, sen novidade: castrapo a micro aberto, madrileñata agalegado fóra de micro.
Palabras de filósofo orteguiano: “El nacionalismo catalán sirve para unir un pueblo; el vasco, para dividirlo; el gallego, para nada”.
Para nada.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 25/07/2000]

Fala de mai (A voapluma, Diario de Ferrol, 17/07/2000)

Continúa o encerro. Os profesores do Massachusetts Institute of Technology recomendan abandonar o concepto da web (tea de araña) polo da grid (malla). Do oído en inglés, os asistentes cataláns toman notas na súa lingua.
De volta no hotel, ordenador portátil, teléfono móbil e conexión. O primeiro, noticias de Galicia, nas páxinas web de El Ideal Gallego.
Nelas, a dimisión de Manuel Regueiro Tenreiro e o ronsel de intervencións que seguen durante días.
Teño que opinar e opino:
Todos os críticos están errados. Durante dez anos de “bilingüismo harmónico” só se conseguiu instaurar o “bilingüismo agónico”.
Con todo, a culpa non é nin do director xeral de Política Lingüística, nin do actual conselleiro de Educación nin do consello da Xunta.
A cousa vén de lonxe, de cando unha muller valente botou a andar unha campaña que causou escándalo: “Fálalle galego” dicía o cartel, que representaba unha mai erguendo un meniño.
Pero ningunha mai galega lle vai transmitir a un fillo a fala da derrota; e non hai política que venza tal desexo de suicidio colectivo.
“Fálalle galego”, ¡que tolería! Daquela mandaba un conselleiro casado cunha dama moi lida, capaz de defender Seijas, grafía gratuitamente castelanizada do seu apelido, fronte á forma orixinal: Seixas…
Hoxe, á hora do buffet, un colega do Institut Català de Tecnologia díxome que vai corrixir o apelido, Mañà, “catalán puro”, para convertelo en Manyà, porque a muller non para de lle dar a malleira.
En fin: vista desde Cataluña, Galicia non ten salvación.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 17/07/2000]

Jaime Velho (A voapluma, Diario de Ferrol, 08/07/2000)

Máis ortografía. A conversa transcorre á vista espléndida, fulxente, da ría de Ferrol. Hai un problema ortográfico en inglés e ao pouco xorden ortografías en galego, portugués e castelán. Ou sexa: trátase das linguas de uso frecuente para o noso recanto atlántico, universalista.
¿Por que se ha de escribir avogado con uve e non con be? ¿Por qué móbil con be e non con uve? ¿Por que se fan esas diferencias gráficas en idiomas próximos?
Sinxelamente porque cada un ten as súas normas; que unhas veces obedecen a capricho, e outras non.
Os gramáticos portugueses do século dezaseis xa advertían que os galegos (entre os que contaban os seus paisanos do norte) non facían diferencia fonética entre bos, adxetivo, e vós, pronome: fenómeno común á fala castelá.
Pero a preguiza para distinguir un son do outro non quere dicir que se vaia esquecer o latín, pai común de todos os nosos idiomas. Ollando as orixes, vese que o correcto en castelán sería, como en galego, avogado (de advocatus) e móbil (de mobilis).
Como o propio en portugués sería pobo, (de populus) e non povo; ou polbo (de polypus) e non polvo.
A fin da conversa vén co nome do rexedor da cidade departamental. O seu apelido está escrito de oído. Bello debe ser Vello (ou Velho en caso de integración gráfica co portugués).
Hai días un avogado falaba en ton de chanza de “el Bello Jaime”. Pobres coñecementos lingüísticos os seus porque, en todo caso, sería “el Viejo Jaime”.
Item máis: aténdonos á grafía histórica, Jaime é correcto, pronunciado como Xaime.

[Diario de Ferrol, A voapluma, 08/07/2000]